 |
1.- “Tiranė”
mendohet se vjen nga fjala “Theranda”, e
pėrmendur nė burimet e lashta greke dhe
latine, qė vendasit e quanin Te Ranat, meqė
fusha ishte formuar si rezultat i
materialeve tė ngurta qė sillnin ujrat nga
malet pėrreth.
2- “Tirana” vjen nga “Tirkan”. Tirkan ka
qenė njė kėshtjellė nė shpat tė Malit tė
Dajtit. Edhe sot e kėsaj dite ekzistojnė
rrėnojat e kėsaj kėshtjelle tė lashtė qė
daton nė fillimin e shekullit I para
Krishtit. Kjo mendohet tė ketė qenė
kėshtjella qė historiani bizantin Prokop, (shek.VI),
e quan Kėshtjella e Tirkanit.
3- “Tirana” vjen nga greqishtja e vjetėr,
“Tyros” qė do tė thotė bulmet. Mendohet se
ky variant ka mbetur ngaqė nė fushėn e
Tiranės bėhej tregtimi i bulmetrave nga
barinjtė e zonave pėrreth.
Pėr herė tė parė emri i Tiranės nė formėn e
sotme pėrmendet nė vitin 1418 nė njė
dokument tė Venedikut.
Pėr herė tė parė regjistrimi i tokave u bė
nėn pushtimin otoman nė vitet 1431-1432.
Tirana kishte 60 qendra tė
|
|
banuara me rreth 1000 shtėpi dhe 7300 banorė.
Nė shekullin XV njihen, siē pėrmendet nga
Marin Barleti, Tirana e Madhe dhe Tirana e
Vogėl. Nė regjistrimet e vitit 1583 treva e
Tiranės rezulton me 110 qendra tė banuara,
2900 shtėpi dhe 20, 000 banorė. Tirana u
themelua nė 1614 nga Sulejman Pasha, i cili
ishte me origjinė nga fshati Mullet.
Fillimisht ai ndėrtoi njė xhami, njė furre
dhe njė hamam. Dy shekuj me vonė drejtimin e
qytetit e mori familja Toptani nga Kruja. Dy
lagjet mė tė vjetra tė Tiranės kanė qenė ajo
e Mujos dhe e Pazarit, tė ndodhura sot nė
zonėn mes qėndrės aktuale dhe Rrugės sė
Elbasanit, nė tė dy anėt e Lanės. Nė vitin
1703, Tirana kishte 4000 banorė. Nė vitin
1769 treva e Tiranės eksportonte nė tregjet
e Venedikut 2600 fuēi me vaj ulliri dhe
14.000 dengje duhani. Nė vitin 1820, Tirana
kishte 12.000 banorė. Nė vitin 1901, Tirana
kishte 15.000 banorė. Nė fillim tė shekullit
XX, Tirana kishte 140.000 rrėnjė ulliri, 400
mullinj vaji, ndėsa pazari i saj numėronte
700 dyqane. Nė vitin 1838, Tirana kishte
38.000 banorė. Nė vitin 1945 kishte 60.000
banorė. Xhamia nė qendėr tė Tiranės, e
quajtur Xhamia e Et'hem Beut, filloi tė
ndėrtohej mė 1789 nga Molla Beu, i ardhur
nga Petrela. Xhamia u pėrfundua mė 1821 nga
i biri i Molla Beut, Haxhi Et'hem Beu,
stėrnipi i Sulejman Pashės. Pėr tė punuan
mjeshtrit mė tė mirė tė Shqipėrisė. Kulla e
Sahatit u fillua nga Haxhi Et'hem Beu rreth
vitit 1821-1822 dhe u pėrfundua me ndihmat e
familjeve tė pasura tė Tiranės. Montimi i
sahatit u bė nga familja Tufina. Mė 1928 u
ble nė Gjermani nga shteti shqiptar njė
sahat modern dhe kulla u ngrit nė lartėsine
35 metra. Gjatė Luftės sė Dytė Botėrore,
Sahati u dėmtua, por u rivu nė punė nė
korrik tė vitit 1946. Kisha Ortodokse e Shėn
Prokopit u ndėrtua nė vitin 1780. Kisha
Katolike e Shėn Mėrisė u ndėrtua nė vitin
1865 me shpenzimet e Perandorit
austro-hungarez Franz Jozef. Ura e Tabakėve
dhe Ura e Terzive, (aktualisht ura e Rrugės
sė Elbasanit), datojnė nė fillim tė
shekullit XIX. Tyrbja e Kapllan Pashės, (pranė
monumentit “Ushtari i Panjohur”), ėshtė
ndėrtuar nė vitin 1816. Bibloteka u themelua
nė vitin 1922 dhe kishte 5000 vėllime.
Kalaja e Petrelės ndodhet 12 km nga Tirana
dhe daton nė shekullin IV, para Krishtit.
Formėn e saj aktuale e mori nė shekullin e
XIII nėn sundimin e Topiajve dhe mė vonė
kaloi pronė e familjes sė Kastriotėve.
Tirana u shpall kryeqytet i pėrkohshėm mė 8
shkurt 1920 nga Kongresi i Lushnjes dhe
pėrfundimisht e mori kėtė status mė 31
dhjetor 1925. Tirana ėshtė kryeqendra
botėrore e bektashinjve nga viti 1925, vit
kur bektashinjtė u ndaluan dhe pėrzunė nga
Turqia. Plani i parė rregullues i qytetit u
hartua nė vitin 1923 nga Estref Frashėri.
Rruga e Durrėsit ėshtė hapur mė 1922 dhe
quhej rruga “Nana Mbretneshė”. Pėr ndėrtimin
e saj u prishėn shumė shtėpi e kopshte.
Godina ekzistuese e Parlamentit u ngrit mė
1924 dhe fillimisht ka shėrbyer si Klubi i
Oficerėve. Atje, mė 1 shtator 1928, Ahmet
Zogu shpalli monarkinė. Qendra e Tiranės
ėshtė projektuar nga arkitektėt e njohur
italianė tė periudhės musoliniane Florestano
de Fausto dhe Armando Brasini. Pallati i
Brigadave (ish-Pallati Mbretėror), godinat e
Ministrive, Banka Kombėtare dhe Bashkia janė
vepra tė tyre. Bulevardi “Dėshmorėt e Kombit”
ėshtė ndėrtuar nė vitin 1930 me emrin
Bulevardi Zogu I. Nė periudhėn e komunizmit
pjesa nga Sheshi “Skėnderbej” deri te
Stacioni i Trenit u quajt Bulevardi
“Stalin”. Pallati i Kulturės, ku ndodhet
Teatri i Operas dhe Baletit dhe Bibloteka
Kombėtare, u pėrfundua mė 1963. Ai u ndėrtua
mbi ish-Pazarin e Vjetėr tė Tiranės dhe
tulla e parė u vendos nga ish-presidenti
sovjetik Nikita Hrushov mė 1959. Monumenti i
Skėnderbeut, i ngritur mė 1968, ėshtė vepėr
e Odhise Paskalit, nė bashkėpunim me Andrea
Manon dhe Janaq Paēon. Ai u vendos me rastin
e 500-vjetorit tė vdekjes sė heroit tonė
kombėtar. Monumenti “Nėnė Shqipėri”, 12
metra i lartė, u pėrurua nė varrezat e
“Dėshmorėve tė Kombit” mė 1971. Akademia e
Shkencave u pėrfundua mė prill 1972. Galeria
e Arteve Figurative u krijua mė 1976 dhe nė
tė pėrfshihen rreth 3200 vepra tė autorėve
shqiptarė dhe tė huaj. Muzeu Historik
Kombėtar u ndėrtua mė 1981 dhe afresku nė
pjesėn ballore tė tij titullohet “Shqipėria”.
Qendra Ndėrkombėtare e Kulturės, ish-muzeu
“Enver Hoxha”, u pėrurua mė 1988. “Piramida”
u projektua nga njė grup arkitektėsh nėn
drejtimin e Pranvera Hoxhės dhe Klement
Kolanecit. Nė vitin 1990 Tirana kishte
250.000 banorė. Aktualisht, dyndja masive e
banorėve nga gjithė pjesėt e tjera tė vendit
drejt kryeqytetit, e ka ēuar popullsinė e
Tiranės nė mbi 700.000 banorė. Nė vitin 2000
qendra e Tiranės, nga Korpusi Qendror i
Universitetit dhe deri te Sheshi “Skėnderbej”,
u shpall Ansambėl Kulturor me vlera tė
veēanta dhe mbrohet nga shteti. Po atė vit,
nė kėtė zonė filloi njė proces restaurimi i
quajtur “Kthim nė Identitet”
• Qyteti i Tiranės kufizohet nė veri nga
Kodėr-Kamėz me lartėsi 112 m mbi nivelin e
detit; nė jug nga Selita me lartėsi 303 m
mbi nivelin e detit; nė perėndim nga
Universiteti Bujqėsor dhe nė lindje nga
Kodra e Surelit me lartėsi 418 m mbi nivelin
e detit.
• Temperatura mesatare vjetore ėshtė 16°C.
• Sasia mesatare e rreshjeve ėshtė 1,297 mm.
• Tirana pėrshkohet nga 2 lumenj kryesorė:
Lumi i Lanės (nga Ish Autotraktorėt tek
Rezervati i Peshkut) me gjatėsi 15.3 km dhe
Lumi i Tiranės (nga shkalla e Tujanit tek
Universiteti Bujqėsor) me gjatėsi 10.25 km.
• Nė Tiranė ndodhen 4 liqene: Liqeni i
Tiranės, Liqeni i Kodėr-Kamėz, Liqeni i
Farkės dhe Liqeni i Tufinės. |